Trong quản lý thiên tai đối với hệ thống đường bộ, việc ứng phó kịp thời và khôi phục giao thông sau sự cố là yêu cầu cấp thiết, nhưng chưa phải là điểm kết thúc của quá trình quản lý rủi ro. Một hệ thống đường bộ chỉ thực sự có khả năng chống chịu khi những thiệt hại, gián đoạn và bất cập bộc lộ qua mỗi sự kiện thiên tai được chuyển hóa thành dữ liệu, bài học, tiêu chí đầu tư, giải pháp tài chính, chương trình đào tạo, cơ chế giám sát và hành động cải tiến cụ thể. Vì vậy, sau giai đoạn ứng phó và phục hồi ban đầu, nhiệm vụ trọng tâm phải chuyển từ “khôi phục trạng thái trước thiên tai” sang “nâng cao năng lực của hệ thống trước các rủi ro trong tương lai”.
Biến đổi khí hậu, sự gia tăng của các hiện tượng thời tiết cực đoan, quá trình đô thị hóa, thay đổi sử dụng đất và nhu cầu vận tải ngày càng lớn đang làm cho mô hình quản lý dựa chủ yếu vào sửa chữa sau hư hỏng trở nên không còn phù hợp. Một đoạn đường thường xuyên bị ngập không thể tiếp tục được xử lý bằng việc vá sửa mặt đường sau mỗi mùa mưa; một mái dốc sạt lở lặp lại không thể chỉ được khắc phục bằng dọn đất đá; một cầu chịu xói lở nhiều lần không thể được bảo đảm an toàn bằng các giải pháp tình thế kéo dài; một hệ thống cảnh báo thiếu dữ liệu không thể được cải thiện chỉ bằng việc bổ sung thiết bị riêng lẻ. Những vấn đề đó đòi hỏi một cách tiếp cận tổng hợp, trong đó công trình, dữ liệu, tài chính, con người, thể chế và công nghệ được xem xét trong cùng một vòng đời quản lý rủi ro.

Tập III - Phục hồi, nâng cao khả năng chống chịu và quản trị vận hành đường bộ được biên soạn nhằm hoàn thiện chuỗi nội dung của bộ sách “Vận hành, khai thác đường bộ trong công tác phòng, chống thiên tai”. Nếu Tập I tập trung vào nền tảng pháp lý, nhận diện nguy cơ, cảnh báo sớm, phân vùng rủi ro và chuẩn bị vận hành; Tập II tập trung vào tổ chức ứng phó, vận hành giao thông, chỉ huy sự cố, ITS/TMC và phục hồi ban đầu; thì Tập III chuyển trọng tâm sang quản trị dài hạn, tái thiết, tài chính rủi ro, đo lường hiệu quả, chuẩn hóa hồ sơ, phát triển năng lực, giám sát tuân thủ và cải tiến liên tục.

Nội dung Tập III được cấu trúc thành một hệ thống có tính kế tiếp. Phần đầu trình bày tái thiết dài hạn và nâng cao khả năng chống chịu của kết cấu hạ tầng đường bộ; xác định điều kiện chuyển từ khôi phục sang tái thiết; phân tích nguyên nhân gốc; xem xét rủi ro tương lai; lựa chọn giải pháp đối với nền, mặt đường, cầu, cống, hệ thống thoát nước, taluy, mái dốc, ITS/TMC và toàn bộ hành lang giao thông. Tái thiết trong tập sách không được hiểu là xây dựng lại nguyên trạng công trình cũ, mà là quá trình điều chỉnh thiết kế, vận hành và quản trị theo nguyên tắc “khôi phục tốt hơn”, nhằm giảm khả năng tái diễn thiệt hại và nâng cao mức phục vụ của hệ thống sau thiên tai.
Cách tiếp cận này đặc biệt nhấn mạnh vai trò của rủi ro tương lai. Các số liệu lịch sử vẫn là nguồn thông tin quan trọng, nhưng không thể là căn cứ duy nhất khi cường độ mưa cực đoan, mức ngập, triều cường, sạt lở, xói lở, gió mạnh và các tác động khí hậu đang thay đổi. Tái thiết dài hạn vì vậy phải kết hợp dữ liệu quan trắc, bản đồ nguy cơ, mô hình thủy văn - thủy lực, dữ liệu địa kỹ thuật, SWI/SWI*, bản sao số, hồ sơ tài sản và vai trò của tuyến trong mạng lưới. Mục tiêu không chỉ là phục hồi một công trình, mà còn là bảo vệ chức năng kết nối, duy trì hành lang cứu hộ, vận tải thiết yếu, logistics và khả năng tiếp cận của cộng đồng.

Một nội dung quan trọng khác của Tập III là quản lý nhu cầu kinh phí phục hồi, khôi phục và tái thiết sau thiên tai. Trong thực tế, việc xác định nhu cầu nguồn lực thường gặp khó khăn do hồ sơ thiệt hại chưa đầy đủ, cách phân loại công việc chưa thống nhất, số liệu hiện trường thiếu khả năng kiểm chứng hoặc chưa tách bạch giữa ứng phó khẩn cấp, phục hồi giao thông, khôi phục kết cấu và tái thiết dài hạn. Tập sách đề xuất một cấu trúc quản lý theo chuỗi: ghi nhận thiệt hại, phân loại mức độ, xác định nhóm chi phí, lập nhu cầu sơ bộ, theo dõi thực hiện và kiểm soát phát sinh. Cách tiếp cận này nhằm tăng tính minh bạch, khả năng truy xuất và sự thống nhất giữa dữ liệu kỹ thuật với hồ sơ tài chính.
Bên cạnh nguồn lực ngân sách và kinh phí bảo trì, Tập III mở rộng thảo luận sang bảo hiểm thiên tai và các công cụ chuyển giao rủi ro đối với kết cấu hạ tầng đường bộ. Đây là lĩnh vực còn tương đối mới trong quản lý hạ tầng giao thông tại Việt Nam, nhưng có ý nghĩa ngày càng lớn trong bối cảnh quy mô tài sản tăng nhanh và tổn thất do thiên tai có thể vượt quá khả năng xử lý bằng nguồn lực

thông thường. Nội dung về bảo hiểm trong tập sách được trình bày theo hướng định hướng nghiên cứu và xây dựng nền tảng, bao gồm phân loại rủi ro, nhận diện tài sản có thể xem xét bảo hiểm, dữ liệu phục vụ định phí và bồi thường, quy trình ghi nhận tổn thất, giám định, chi trả và các chỉ số đánh giá hiệu quả. Các nội dung này không thay thế quy định pháp luật hoặc hợp đồng bảo hiểm cụ thể, mà tạo cơ sở chuyên môn để tiếp tục nghiên cứu, thí điểm và hoàn thiện cơ chế phù hợp.